Toezicht op tbs-gestelden: begrenzen en betrouwbaar zijn, daar draait het om

Toezichthouder Iva ontmoette Peter* zo’n 4 jaar geleden toen hij vanuit de tbs-kliniek de overstap had gemaakt naar een begeleidwoneninstelling. “Peter is veroordeeld voor een pedoseksueel zedenfeit. Het is een grote, flamboyante man, in heel zijn doen en laten. Als toezichthouder moet je door die show heen kunnen kijken. Wanneer dat lukt zie je ook de kwetsbare kant. Maar in je benadering en overwegingen houd je altijd oog voor het delictgedrag en de risicofactoren.”

Iva werkte 11,5 jaar in een tbs-kliniek, voordat ze 5 jaar geleden de overstap maakte naar Reclassering Nederland. “Persoonlijkheidsstoornissen, afwijkend gedrag van mensen, het fascineert me enorm. Als toezichthouder tbs krijg ik de ruimte om deze mensen op maat te begeleiden bij hun terugkeer in de samenleving.”

Tbs staat voor terbeschikkingstelling. Het is een rechterlijke maatregel voor daders met psychische stoornissen die tot ernstige misdrijven hebben geleid. Iemand met een tbs-maatregel wordt eerst behandeld in een tbs-kliniek. De reclassering komt in beeld wanneer de persoon kan starten met de eerste fase van uitstroom uit de kliniek: het proefverlof. De toezichthouders werken in die fase samen met de behandelaren van de kliniek.

Controleren en ondersteunen

Iva: “We houden toezicht op de bijzondere voorwaarden bij de tbs-maatregel, zoals meewerken aan begeleid wonen, ambulante behandeling, een alcoholverbod of een verbod om seksueel kindermisbruik te kijken. Dat doen we via gesprekken met de cliënt met het oog op de risicofactoren, samenwerken met ketenpartners, zoals begeleidwoneninstellingen en middelen als risicotaxaties, urinecontroles en controle van digitale apparaten. Daarnaast helpen we cliënten bij praktische zaken. Elke drie maanden rapporteren we aan de rechtbank over de afgelopen periode. Na een of twee jaar adviseren we de rechtbank over het wel of niet verlengen van de maatregel. Daarbij draait het altijd om de vragen: is er risico op herhaling van het delict en hoe verlagen we het risico of hoe hebben we dat kunnen verlagen?”

Tijdelijk teruggeplaatst

Voor Peter ging de overstap van de tbs-kliniek naar begeleid wonen niet meteen soepel. Iva: “Op papier was hij toe aan die stap. Maar in de praktijk zag je dat zulke veranderingen voor hem heel groot waren. Hij vertoonde grensoverschrijdend gedrag en dito uitspraken richting de begeleiders van de woonvorm en van de kliniek. Daarom is tijdelijk teruggeplaatst naar de tbs-kliniek. Dat heeft bij hem voor een omslag gezorgd.”

Mezelf zijn

Bij het toezicht houden zoekt Iva steeds naar een balans tussen controleren en loslaten. “Dat doe ik vooral door mezelf te zijn en de ander dat ook te laten zijn. Ik wijs niemand af als mens, maar geef wel aan waar de grenzen liggen. Daar spreek ik ze op aan, recht voor zijn raap. Daarnaast gaat het om betrouwbaarheid. Ik verwacht dat cliënten zich aan de afspraken houden en dat mogen ze ook van mij verwachten. Soms vragen ze: ‘Vertrouw je mij niet?’ Mijn antwoord is altijd: nee, en daar gaat het ook niet om. Wat belangrijk is, is dat we betrouwbaar zijn over en weer.”

Uit zijn stoel komen

Omdat Peter een seksueel delict heeft gepleegd, praat Iva veel over seksualiteit met hem. “Hij kan steeds beter open vertellen over wat erin hem omgaat. Hoewel hij nooit spijt heeft betuigd van zijn daden, is hij er wel duidelijk over dat hij dat niet nog eens wil doen.” Daarnaast probeert ze hem te activeren. “Een echte dagbesteding lukt niet, vanwege verschillende medische kwalen. Toch moet hij leren om uit zijn stoel en woning te komen. Stilzitten vergroot nu eenmaal de kans op vereenzamen en mogelijk herhaling van delictgedrag. Laatst heb ik hem meegenomen voor een wandeling in het bos. Een half uur, dat was fysiek voor hem genoeg. Maar hij vond het geweldig en was enorm onder de indruk.”

Scherp blijven

Tijdens de gesprekken laat Iva ook wel eens iets van zichzelf zien, vertelt ze. “Wij willen altijd alles van iemand weten. Dan is het toch normaal dat je het zelf ook zegt als je een slechte dag hebt? Je moet natuurlijk wel weten wanneer je dat doet. Forensische scherpte, zoals we dat noemen, is er altijd. Het is een kwestie van aanvoelen hoe een cliënt die dag erbij zit. Dat combineer je met kennis over het delict en waar de risico’s op herhaling liggen voor die persoon. Het is elke keer schakelen naar de situatie die zich voordoet. In de casusoverleggen met collega’s bespreken en toetsen we regelmatig onze aanpak. Een frisse blik kan je helpen voorkomen dat je signalen over het hoofd ziet.”

Behoorlijk eenzaam

Recent heeft Peter een volgende stap gezet en woont nu zelfstandig (met begeleiding). Iva: “Ik had hem gewaarschuwd dat het weleens kon tegenvallen, omdat hij al die jaren in de kliniek en het begeleid wonen omringd is geweest door andere mensen. Maar hij deed alsof hij alles aan kon. Toch gaf hij het al snel na zijn verhuizing toe: ‘Je had gelijk. Het is behoorlijk eenzaam.’ Het is fijn om te merken dat hij zich daarover durft uit te spreken. Het is ook meteen een alarmbel. Dat signaal geef ik door aan de begeleiding, zodat die hem vaker bezoeken en ik heb zelf dan ook vaker contact met hem.”

Een baken

“Veel mensen hebben een mening over tbs: opsluiten en niet meer loslaten. Maar de meeste tbs-gestelden kunnen juist door de behandeling stapsgewijs veilig terugkeren in de maatschappij. De cijfers laten zien dat zij minder vaak opnieuw een delict plegen dan andere ex-gedetineerden. Het is mijn drive om daaraan een bijdrage te leveren. Omdat het toezicht vaak lang loopt, kun je echt een baken zijn voor iemand. Peter was blij dat de rechter onlangs de begeleiding weer met twee jaar heeft verlengd. Samen met de woonbegeleiding en ambulante behandeling vanuit de kliniek, vormen wij zijn veilige haven.”

*Peter is niet zijn echte naam.