Peter van den Hoogen werkt bij de reclassering als communicatieadviseur. Toen collega Maaike gefilmd zou worden voor een symposium, begeleidde hij haar in dat proces en kwam zo met haar aan de praat. Maaike werkt al ruim 10 jaar met tbs’ers en PIJ-jongeren (Plaatsing in Jeugdinrichting, in de volksmond ook wel jeugd-tbs'ers genoemd). En hoewel ze het leuk vindt om als spin in het web te fungeren tussen organisaties, ligt haar hart toch vooral bij het werken met de cliënt. Hoe gaat zij aan de slag met die PIJ'ers? En waar liggen de verschillen met de ‘gewone’ reclasseringsklanten? Peter vroeg het haar.

"Hoe meer aansluiting je kunt vinden met deze jongeren, hoe beter", vertelt Maaike. Zij richt zich vooral op het opbouwen van een zogenaamde werkalliantie, een samenwerking gebaseerd op vertrouwen. Maaike benadert ‘haar jongens’ daarom positief en probeert ze in hun kracht te zetten, maar maakt ook duidelijk wat ze wel of niet van haar kunnen verwachten. "Ik vraag ze: Wie ben je? Wat wil je graag, hoe wil je dat je toekomst eruit ziet en wat vind je daarbij belangrijk?"

Om een goede werkalliantie te krijgen gaat Maaike voor een plan dat zo goed mogelijk aansluit bij de wensen en mogelijkheden van de cliënt en tegelijkertijd de veiligheid voor de samenleving waarborgt. "Ik vertel daarbij dat we het misschien niet altijd eens zullen zijn over bepaalde voorwaarden, maar dat ik die voorwaarden wel uit kan leggen. Want je hebt te maken met jezelf, maar ook met de veiligheid van de samenleving en slachtoffers. In voorbereiding op het proefverlof maken we een plan. Daarvoor hebben we minimaal een half jaar en soms duurt het langer." Met bijna alle jongens lukt het Maaike om tot een samenwerking te komen.

Heftig delict

Maaike werkt vooral met PIJ-ers uit Rijks Justitiële Jeugdinrichting Den Heijakker. Deze RJJI heeft een specifieke behandelgroep voor veroordeelde minderjarige zedendelinquenten. Maaike heeft veel met deze jongens gewerkt. Hoe bespreek je die heftige delicten met zo’n jongen? "Tijdens hun behandeling in de JJI maken ze met hun behandelaar een delict-analyse. Ik vraag ze die aan me te presenteren zodat ik een goed inzicht krijg in de delictfactoren en van daaruit mijn eigen plan kan bouwen. Daarmee kan ik gelijk toetsen hoeveel inzicht ze hebben in de totstandkoming van hun gedrag. Ook kan ik zo aan hen vragen wat de signalen zijn dat het minder goed gaat. Waar ik op moet letten. Ervan uitgaande dat ze zelf ook niet meer in de problemen willen komen." En de meeste jongens willen ook gewoon ‘van de shit af’. Ze willen van de bemoeienis af van Justitie. "En dat kan maar op een manier", vertelt Maaike. "Meewerken. En dan is het voor hun ook interessanter om mee te werken aan een plan waar ze zelf ook achter staan."

Ik probeer zonder oordeel te luisteren

Open gesprekken zonder oordeel

In de gesprekken met deze jongens gaat het dus ook regelmatig over seksualiteit. Is dat niet ongemakkelijk voor ze? "Ach joh, vanuit hun therapeutische sessies zijn ze niet anders gewend", aldus Maaike. En voor Maaike zelf? "Nee totaal niet. Ik probeer zonder oordeel te luisteren. Het belangrijkste is om een sfeer te creëren waarin iemand zich vrij en veilig voelt om te delen en dat gaat niet als ik overal wat van vind. De kunst is wat mij betreft ook om zo goed en neutraal mogelijk te luisteren en niet alles vanuit eigen perspectief te benaderen. En ook als ze me wat in vertrouwen vertellen dat niet altijd meteen een beperking van hun vrijheden betekent."

Teugels strakker aantrekken

Maaike: "Stel als iemand aangeeft een jointje te hebben gerookt terwijl dat niet mag. Foutjes en terugval horen erbij en die persoon weet dat hij de voorwaarde heeft overtreden. Dat komt toch uit bij de eerstvolgende urinecontrole. Ik praat dan met ze over de gevolgen van keuzes maken in het leven. Maar ik ben niet de buurvrouw. Als iemand vertelt over een overtreding die een risicoverhogende factor heeft, dan volgt wel een waarschuwing of een gesprek over terugplaatsing. Ik probeer ze dan te laten reflecteren op gedrag en gedachten, zodat je daar nog in kunt bijsturen. Uiteindelijk is het zo dat hoe meer openheid iemand geeft, hoe beter je de begeleiding kunt inzetten. Als het beter gaat laat je iemand vrijer, maar als de risico’s toenemen trek ik de teugels aan. En daarbij geldt: hoe transparanter ik ben over wat ze van me kunnen verwachten, hoe makkelijker het contact verloopt."

Midden in de nacht pannenkoeken bakken

Voor de PIJ-ers die met proefverlof gaan kunnen de nieuwe vrijheden even wennen zijn. Maaike: "Daarom starten alle PIJ-ers hier met een algemeen alcohol- en middelenverbod. Want dat heeft een ontremmende werking en er komt al zoveel op ze af. Daarom moeten ze helder blijven de eerste maand. Die jongens hebben jarenlang alles voorgekauwd gekregen en nu kunnen ze weer veel meer zelf bepalen. Laatst vertelde een jongen dat hij ‘s nachts wakker werd en pannenkoeken ging bakken. Gewoon omdat het kon."

Mijn cliënten zijn bijna allemaal vrijwillig blijven hangen, maar dat ligt zeker niet aan mij

Met allerlei partners moet je schakelen en samenwerking zoeken

Bij de PIJ-aanpak heb je te maken met veel spelers. En er moet veel geregeld worden voordat iemand op proefverlof kan en vervolgens om dat in goede banen te blijven leiden. "Dat houdt in dat je multidisciplinair werkt en veel moet schakelen en de samenwerking moet zoeken", vertelt Maaike. "Met de JJI’s natuurlijk en met gemeenten en bijvoorbeeld instellingen voor beschermd wonen." Daarbij helpt het niet dat de wet- en regelgeving rondom PIJ-ers en nazorg gewijzigd zijn de laatste jaren. Maar die extra uitdaging gaat Maaike graag aan, waarbij ze ook graag een stapje extra lijkt te zetten om ervoor te zorgen dat haar cliënten goed terecht komen.

"Even afkloppen"

Maaike kan ook langer volgen wat haar inspanningen opleveren. "De begeleiding binnen de PIJ- en tbs-trajecten duurt langer dan bij de reguliere toezichten. Je hebt vaak vier, vijf jaar contact en soms langer." Opvallend detail: van de PIJ-jongens die Maaike het afgelopen decennium heeft begeleid is er voor zover zij weet nog geen een opgepakt voor recidive. "Afkloppen", zegt Maaike met een veelbetekenende glimlach.

Voorheen hadden PIJ-ers ook de mogelijkheid om na beëindiging van het justitiële traject, het contact in een vrijwillig kader voor te zetten. "Ik denk dat ik het op een of andere manier heb getroffen met mijn cliënten want bijna al mijn PIJ-ers zijn vrijwillig blijven hangen, maar dat ligt zeker niet aan mij", zegt Maaike bijna verontschuldigend.

Ik geloof er niks van.